Biến những khoảng trống thành “khoảng thở” trong đô thị

Trong chương trình Podcast Trend+, các kiến trúc sư gợi mở góc nhìn về giá trị thực sự của những “khoảng trống” bị lãng quên và hiến kế biến các khoảng trống thành “khoảng thở" làm nên chất lượng đô thị.

Khi mỗi mét vuông đều phải tạo ra giá trị

Trong quá trình đô thị hóa, từng mét vuông đất luôn được tính toán để đáp ứng nhiều nhu cầu hơn. Tư duy này hiện diện từ quy hoạch, kinh doanh bất động sản đến cách mỗi gia đình tổ chức không gian sống. Khi hiệu suất sử dụng diện tích được đặt lên hàng đầu, những khoảng trống không tạo ra công năng trực tiếp thường là phần đầu tiên bị thu hẹp.

Kiến trúc sư Chu Kim Đức (trái) và kiến trúc sư Đàm Vũ trong chương trình Podcast Trend+.

Thực tế nêu trên có thể nhận thấy, từ quy mô thành phố đến từng căn nhà. Trong tập 11 Podcast Trend+, kiến trúc sư Chu Kim Đức (Think Playgrounds) nhìn lại sự thay đổi của Hà Nội trong khoảng một thập kỷ qua.

Theo đó, những vỉa hè rộng từng là không gian quen thuộc với trẻ em và người đi bộ ngày càng chịu nhiều sức ép từ hàng quán, phương tiện cá nhân và hoạt động trông giữ xe. Khi đường phố được ưu tiên cho giao thông cơ giới, trẻ em mất dần những khoảng vận động tự nhiên. Người lớn cũng ít có lý do để ở ngoài trời lâu hơn khi khói bụi, tiếng ồn và cảm giác thiếu an toàn ngày càng rõ rệt.

Câu chuyện ấy lặp lại trong phạm vi nhỏ hơn của mỗi căn hộ. Trong tập 19 Podcast Trend+, kiến trúc sư Đàm Vũ (KIENTRUC O) đề cập đến tình trạng ban công bị quây kín để chống nắng mưa, bảo đảm an ninh hoặc tận dụng làm chỗ chứa đồ. Lô gia có thể trở thành khu vực đặt máy giặt, phơi quần áo và lưu trữ những vật dụng ít dùng. Giếng trời vốn được tạo ra để đưa ánh sáng và không khí vào nhà cũng có thể bị che kín theo thời gian.

Khi mọi khoảng trống đều được giao thêm nhiệm vụ, môi trường sống dần thiếu những vùng chuyển tiếp giúp con người nghỉ ngơi, quan sát, vận động và kết nối với thiên nhiên.

Khoảng đệm từng là một phần tự nhiên của kiến trúc Việt

Điều đáng chú ý là cách ứng xử với khoảng trống từng hiện diện khá tự nhiên trong kiến trúc truyền thống Việt Nam. Khoảng đệm không phải phần diện tích thừa, đó là lớp chuyển tiếp và giao lưu giữa trong và ngoài, giữa con người và thiên nhiên, giữa sinh hoạt riêng tư với đời sống cộng đồng.

Sân trong trong một ngôi nhà cổ Hà Nội.

Kiến trúc sư Đàm Vũ gọi khoảng đệm là "khoảng thở" của ngôi nhà. Nhà ba gian hai chái truyền thống có hàng hiên giúp giảm bức xạ nhiệt, đón gió và tạo thêm diện tích cho các hoạt động gia đình.

Nhà phố cổ Hà Nội hay nhà cổ Hội An thường duy trì sân trong để đưa ánh sáng và không khí vào sâu bên trong công trình. Ở một số công trình truyền thống, khoảng đệm còn được tổ chức theo phương đứng. Kiến trúc nâng sàn tại đình Đình Bảng, Xung Khiêm Tạ hay nhà sàn vùng cao tạo điều kiện cho không khí lưu chuyển bên dưới công trình.

Những giải pháp này cho thấy người xưa đã quan sát khá kỹ mối quan hệ giữa kiến trúc và điều kiện sống. Khoảng trống vừa đáp ứng nhu cầu khí hậu, vừa tạo ra giá trị tinh thần.

Từ góc nhìn của kiến trúc sư Đàm Vũ, khoảng đệm có thể được hiểu qua ba lớp giá trị. Đó là khoảng lặng để con người tạm rời khỏi nhịp sống hối hả và có thời gian đối thoại với chính mình. Đó là khoảng thở giúp ngôi nhà đón ánh sáng và luồng gió tự nhiên. Đồng thời, đây cũng là khoảng kết nối các thành viên trong gia đình với nhau, với hàng xóm và cộng đồng thông qua những hoạt động sinh hoạt chung.

Trong đời sống hiện đại, bài toán đặt ra không phải là giữ lại những khoảng trống theo cách hoài niệm, mà là tìm lại đúng chức năng của chúng bằng những giải pháp linh hoạt hơn. Ban công vẫn có thể đáp ứng nhu cầu phơi đồ, đặt cây xanh hay dàn nóng, nhưng cách tổ chức cần được tính toán để không gian này vẫn giữ được khả năng đón sáng, thông gió và tạo sự kết nối với bên ngoài.

Kiến trúc sư Đàm Vũ đề xuất sử dụng những lớp bao che có tính thẩm thấu cho ban công và lô gia, vừa cho phép gió và ánh sáng đi qua, vừa bảo đảm mức độ riêng tư cần thiết. Trong một công trình của mình, anh kết hợp kính trong, kính mờ và kính hoa văn có nhịp điệu, tạo nên một lớp bao che nhẹ nhàng và sinh động thay cho cảm giác kín đặc.

Lớp "thẩm thấu mềm" từ kính và cây xanh trong công trình do KIENTRUC O thiết kế. (Ảnh: Hiroyuki Oki)

Với nhà ống, "khoảng thở" có thể được tạo ra ngay từ cách tổ chức mặt cắt công trình. Việc giật tầng, lùi dần các tầng phía trên giúp ánh sáng và không khí đi sâu hơn vào nhà. Một phần diện tích có thể được dành cho khoảng trống, nhưng đổi lại là cảm giác rộng rãi và chiều sâu không gian được cải thiện.

"Đây cũng là một nghịch lý đáng suy nghĩ của kiến trúc đô thị. Có những khoảng diện tích không trực tiếp phục vụ một công năng cụ thể nhưng lại góp phần nâng cao đáng kể chất lượng sống của toàn bộ công trình", kiến trúc sư Đàm Vũ bày tỏ.

Từ ban công gia đình đến quyền được "thở" của đô thị

Nếu khoảng thở trong một ngôi nhà phụ thuộc vào cách gia chủ tổ chức không gian, "khoảng thở" của thành phố lại phụ thuộc vào khả năng cộng đồng cùng tạo dựng và bảo vệ những vùng sinh hoạt chung. Đây cũng là điểm mở rộng quan trọng từ câu chuyện kiến trúc nhà ở sang câu chuyện về chất lượng đô thị.

Theo kiến trúc sư Chu Kim Đức, một sân chơi cộng đồng không nhất thiết cần diện tích lớn. Khoảng 50m² đã có thể bố trí thiết bị vận động, chỗ ngồi và không gian vui chơi cơ bản. Cách tiếp cận này được thể hiện qua dự án cải tạo một bãi rác ven sông Hồng thành sân chơi cộng đồng do nhóm của chị thực hiện.

Từ bãi rác biến thành sân chơi cho cộng đồng. Dự án do Think Playgrounds thực hiện. (Ảnh: Mộc Trà)

Từ một khu vực ô nhiễm, dự án từng bước hình thành không gian sinh hoạt chung nhờ quá trình phối hợp với người dân và các tổ chức địa phương. Ban đầu, sự nghi ngại là điều khó tránh khỏi. Sau quá trình vận động và cùng cộng đồng thực hiện từng phần việc cụ thể, sân chơi dần trở thành một phần đời sống của khu dân cư. Người dân chủ động quản lý, bảo vệ và đóng góp kinh phí để duy trì, tôn tạo không gian.

Với gia đình có trẻ nhỏ, giá trị của những khoảng trống càng rõ ràng. Theo khuyến nghị từ Tổ chức Y tế Thế giới, trẻ dưới 5 tuổi cần tối thiểu một giờ hoạt động ngoài trời mỗi ngày. Không gian vui chơi vì thế liên quan trực tiếp đến quá trình phát triển thể chất, khả năng khám phá và sự hình thành tính tự học của các em.

Từ ban công, giếng trời đến sân chơi và công viên, câu chuyện về khoảng trống sau cùng trở về với một lựa chọn rất thực tế: chúng ta muốn ngôi nhà và thành phố đáp ứng bao nhiêu nhu cầu và sẵn sàng dành bao nhiêu diện tích cho những giá trị không thể đo đếm bằng hiệu quả kinh tế. Quy hoạch có thể tạo nên mặt bằng, kiến trúc định hình không gian, nhưng cách con người sử dụng và gìn giữ mới quyết định sức sống lâu dài của một nơi chốn.

Hai cuộc trò chuyện trên Podcast Trend+ cùng gợi mở một cách nhìn khác về quyền được thở trong đô thị. Hai kiến trúc sư cùng cho rằng, sự thay đổi không nhất thiết phải bắt đầu từ những dự án quy mô lớn hay một cuộc cải tổ toàn diện về quy hoạch. Nó có thể bắt đầu từ một gia đình giữ lại khoảng ban công thay vì biến thành kho chứa đồ, một nhóm cư dân cùng cải tạo khu đất bỏ trống hay một khu phố dành lại một phần vỉa hè cho trẻ em. Khi những lựa chọn ấy được chung tay thực hiện, những khoảng trống nhỏ tưởng như bị bỏ phí lại có thể tạo nên một môi trường sống nhân văn và dễ chịu hơn.