Pháp luật hiện hành quy định để được mua, thuê mua nhà ở xã hội, người dân phải thuộc nhóm đối tượng được hưởng chính sách hỗ trợ về nhà ở xã hội và đồng thời đáp ứng đủ điều kiện về nhà ở, thu nhập theo quy định.
Được bố trí tái định cư là hưởng chính sách nhà ở xã hội?
Chị Nguyễn Thị Bảo Châu (xã Phú Lộc, TP Huế), viên chức đang công tác tại địa phương, luôn mong sở hữu một căn nhà ở xã hội để ổn định cuộc sống.
Thuộc nhóm đối tượng được hưởng chính sách hỗ trợ về nhà ở xã hội theo khoản 8 Điều 76 Luật Nhà ở 2023, chị bắt đầu tìm hiểu các điều kiện để được mua nhà.
Cần nắm rõ các điều kiện được mua nhà ở xã hội.
Tuy nhiên, trong quá trình đối chiếu quy định pháp luật, chị Châu băn khoăn trước sự khác nhau giữa các quy định cũ và mới liên quan đến điều kiện về nhà ở. Cụ thể, Luật Nhà ở 2014 quy định người mua nhà ở xã hội phải "chưa được hưởng chính sách hỗ trợ nhà ở, đất ở", trong khi Luật Nhà ở 2023 lại nêu điều kiện "chưa được hưởng chính sách hỗ trợ nhà ở dưới mọi hình thức".
Điều khiến chị lo lắng là trước đây gia đình chị từng được Nhà nước bồi thường bằng đất tái định cư khi thực hiện dự án đường cao tốc. Tuy nhiên, khu tái định cư cách nơi làm việc hiện tại khoảng 35km nên việc sinh sống, đi lại rất bất tiện.
Từ thực tế đó, chị đặt câu hỏi: "Việc được bố trí đất tái định cư như vậy có được xem là đã hưởng chính sách hỗ trợ nhà ở dưới mọi hình thức theo quy định mới hay không? Đồng thời, chính sách hỗ trợ về nhà ở và chính sách hỗ trợ về đất ở hiện nay có được hiểu là giống nhau hay vẫn là hai khái niệm khác biệt?".
Đại diện Cục Quản lý nhà và Thị trường bất động sản cho biết, pháp luật hiện hành quy định để được mua, thuê mua nhà ở xã hội, người dân phải thuộc nhóm đối tượng được hưởng chính sách hỗ trợ về nhà ở xã hội và đồng thời đáp ứng đủ điều kiện về nhà ở, thu nhập theo quy định tại Điều 76, Điều 78 Luật Nhà ở 2023 cùng các nghị định hướng dẫn liên quan.
Theo Cục Quản lý nhà và Thị trường bất động sản, với trường hợp là viên chức thuộc nhóm đối tượng quy định tại khoản 8 Điều 76 Luật Nhà ở 2023, điều kiện về nhà ở được thực hiện theo điểm a khoản 1 Điều 78 của Luật. Theo đó, tại thời điểm đăng ký mua nhà ở xã hội, người đăng ký phải chưa có nhà ở thuộc sở hữu của mình tại tỉnh, thành phố nơi có dự án nhà ở xã hội; chưa được mua hoặc thuê mua nhà ở xã hội; chưa được hưởng chính sách hỗ trợ nhà ở theo quy định của pháp luật về nhà ở hoặc có nhà ở nhưng diện tích bình quân đầu người thấp hơn mức tối thiểu theo quy định.
Đáng chú ý, Cục dẫn thêm khoản 2 Điều 9 Nghị quyết số 201/2025/QH15 của Quốc hội về thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù phát triển nhà ở xã hội. Theo quy định này, trường hợp người thuộc diện được hưởng chính sách nhà ở xã hội có nơi ở cách xa địa điểm làm việc thì điều kiện để được mua, thuê mua nhà ở xã hội là chưa được mua hoặc thuê mua nhà ở xã hội, chưa có nhà ở thuộc sở hữu của mình hoặc có nhà ở nhưng cách xa nơi làm việc. Việc xác định khoảng cách cụ thể sẽ do UBND cấp tỉnh căn cứ điều kiện thực tế để quy định.
"Từ các quy định nêu trên, nếu công dân là viên chức thuộc đối tượng số 8, có nhà ở thuộc sở hữu của mình nhưng cách xa địa điểm làm việc theo quy định của UBND cấp tỉnh thì vẫn được mua nhà ở xã hội", đại diện Cục Quản lý nhà và Thị trường bất động sản cho biết.
Cục Quản lý nhà và Thị trường bất động sản cũng làm rõ thêm, đối với nhóm đối tượng quy định tại khoản 10 Điều 76 Luật Nhà ở 2023 - tức hộ gia đình, cá nhân bị thu hồi đất, phải giải tỏa, phá dỡ nhà ở mà chưa được Nhà nước bồi thường bằng nhà ở, đất ở - thì mới thuộc diện được hưởng chính sách hỗ trợ về nhà ở xã hội theo quy định riêng của nhóm đối tượng này.
Có nhà ở nhưng xa nơi làm việc, viên chức vẫn có thể được mua nhà ở xã hội
Dưới góc độ pháp lý, việc được bố trí đất tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất không thể mặc nhiên hiểu là đã "được hưởng chính sách hỗ trợ nhà ở xã hội". Bởi đây là hai chính sách có bản chất pháp lý khác nhau.
Luật sư Phạm Văn Tuấn (Đoàn Luật sư TP Hà Nội) cho rằng, cần phân biệt rõ giữa chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư theo pháp luật đất đai với chính sách hỗ trợ về nhà ở xã hội theo pháp luật nhà ở.
Cụ thể, khoản 8 Điều 76 Luật Nhà ở 2023 quy định viên chức là một trong những đối tượng được hưởng chính sách hỗ trợ về nhà ở xã hội. Đồng thời, điểm a khoản 1 Điều 78 Luật Nhà ở 2023 quy định điều kiện để được mua nhà ở xã hội là: "chưa có nhà ở thuộc sở hữu của mình tại tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương nơi có dự án đầu tư xây dựng nhà ở xã hội; chưa được mua hoặc thuê mua nhà ở xã hội; chưa được hưởng chính sách hỗ trợ nhà ở theo quy định của pháp luật về nhà ở…".
Trong khi đó, việc bố trí đất tái định cư là chính sách phát sinh khi Nhà nước thu hồi đất theo Luật Đất đai 2024. Theo quy định tại Điều 91 và Điều 110 Luật Đất đai 2024, người bị thu hồi đất ở mà đủ điều kiện sẽ được xem xét bồi thường bằng đất ở hoặc bố trí tái định cư nhằm bảo đảm chỗ ở mới. Đây là cơ chế bồi thường, hỗ trợ để ổn định đời sống khi bị thu hồi đất, không đồng nhất với chính sách ưu đãi mua nhà ở xã hội.
Do đó, để xác định một người có còn đủ điều kiện mua nhà ở xã hội hay không, cơ quan xét duyệt phải xem xét bản chất của việc bố trí tái định cư, hiện trạng nhà ở thực tế, vị trí nơi ở và khoảng cách đến nơi làm việc.
Đáng chú ý, khoản 2 Điều 9 Nghị quyết 201/2025/QH15 quy định: Trường hợp người thuộc diện được hưởng chính sách nhà ở xã hội "có nhà ở nhưng cách xa địa điểm làm việc" thì vẫn có thể được xem xét mua, thuê mua nhà ở xã hội; việc xác định khoảng cách cụ thể do UBND cấp tỉnh quy định?
Như vậy, trường hợp của chị Bảo Châu, nếu khu tái định cư cách nơi làm việc khoảng 35km, gây khó khăn cho việc sinh hoạt và đi lại, đồng thời đáp ứng các điều kiện khác về thu nhập, đối tượng và chưa từng mua hoặc thuê mua nhà ở xã hội, thì vẫn có cơ sở pháp lý để được xem xét giải quyết.
Theo luật sư Tuấn, để tránh cách hiểu không thống nhất giữa các địa phương, UBND cấp tỉnh cần ban hành tiêu chí cụ thể về "khoảng cách xa nơi làm việc", thời gian di chuyển, điều kiện giao thông và hồ sơ chứng minh thực tế, nhằm bảo đảm quyền lợi chính đáng cho người lao động, viên chức có nhu cầu về nhà ở ổn định lâu dài.