"Xây thô trước, sắm đồ sau": Sai lầm gây tốn kém trong tư duy làm nhà của người Việt

Thiết kế nội thất thường bị xem như công đoạn phụ. Trong tập 12 Podcast Trend+, PGS.TS.KTS Vũ Hồng Cương chỉ ra tư duy "xây thô trước, sắm đồ sau" đang gây lãng phí nguồn lực, cản trở việc hình thành phong cách nội thất mang bản sắc Việt.

Sai lầm từ tư duy "xây thô trước, sắm đồ sau"

Theo KTS Vũ Hồng Cương, câu chuyện bắt đầu từ một sự nhầm lẫn về khái niệm đã tồn tại quá lâu đến mức trở thành thói quen. Nhiều người vẫn cho rằng nội thất chỉ là bàn ghế, giường tủ hay những món đồ được đưa vào sau khi công trình hoàn thiện phần thô.

PGS.TS.KTS Vũ Hồng Cương và host Mỹ Lan trong tập 12 Podcast Trend+.

Trong khi đó, dưới góc nhìn chuyên môn, nội thất là toàn bộ không gian phục vụ trực tiếp đời sống con người bên trong công trình, từ trần, tường, sàn, hệ thống chiếu sáng, thông gió, điều hòa, vật liệu hoàn thiện cho đến đồ dùng và thiết bị sinh hoạt. Thiết kế nội thất vì thế không đơn thuần là sắp đặt đồ đạc, mà là quá trình tổ chức không gian để tạo nên trải nghiệm sống.

Chính vì nội thất là nơi diễn ra mọi hoạt động hằng ngày, các hệ thống kỹ thuật như điện, nước, điều hòa, chiếu sáng hay thông gió đều phải được tính toán dựa trên cách con người sử dụng không gian.

Nếu hoàn thiện phần kiến trúc trước rồi mới bố trí nội thất, rất nhiều quyết định kỹ thuật ban đầu sẽ chỉ mang tính ước đoán, dẫn đến hàng loạt bất cập khi công trình đi vào sử dụng.

Sau hơn ba mươi năm giảng dạy và hành nghề, PGS.TS.KTS Vũ Hồng Cương cho biết, ông vẫn thường xuyên bắt gặp những tình huống như điều hòa thổi thẳng xuống bàn ăn, bộ sofa lệch hẳn khỏi vị trí đèn chùm, hay chiếc tủ che kín ổ cắm điện. Những lỗi tưởng nhỏ ấy lại xuất hiện khá phổ biến, từ nhà ở dân dụng đến các công trình đầu tư công, bởi nội thất không được đặt đúng vị trí ngay từ giai đoạn đầu của thiết kế.

Ngôi nhà được xây cho ai?

Theo KTS Vũ Hồng Cương, việc xem nhẹ nội thất không chỉ xuất phát từ chuyên môn mà còn bắt nguồn từ lịch sử và tâm lý xã hội. Trong suốt một thời gian dài, với phần lớn người Việt, ngôi nhà trước hết là nơi che mưa che nắng và khẳng định sự ổn định sau nhiều biến động, hơn là một không gian phục vụ và nâng cao trải nghiệm sống.

Kiến trúc - nội thất Việt Nam là chưa hình thành được một ngôn ngữ thiết kế mang bản sắc riêng. (Ảnh: Linh Nguyen).

Quán tính ấy vẫn còn ảnh hưởng đến cách nhiều người làm nhà ngày nay. Không ít gia chủ dành phần lớn ngân sách để đầu tư cho mặt tiền nhằm tạo ấn tượng với người ngoài, trong khi nội thất - yếu tố gắn bó với cuộc sống hằng ngày - lại không được đầu tư tương xứng. 

Ông hài hước chia sẻ: "Nhiều người Việt vẫn đang 'làm nhà cho ông hàng xóm', nhiều hơn là cho chính mình".

Từ tâm lý coi nhẹ không gian nội thất đó, ông chỉ ra khoảng trống lớn nhất của kiến trúc - nội thất Việt Nam là chưa hình thành được một ngôn ngữ thiết kế mang bản sắc riêng. Nếu nhìn sang Nhật Bản, Trung Quốc, Thái Lan hay Indonesia, người ta đều có thể dễ dàng nhận diện tinh thần của mỗi quốc gia qua không gian sống bản địa. Trong khi đó, Việt Nam vẫn chưa tạo dựng được một phong cách có tính nhận diện rõ ràng, khiến người tiêu dùng chủ yếu tìm đến những xu hướng ngoại nhập như Tân cổ điển, Bắc Âu hay Wabi-sabi.

Tuy nhiên, bản sắc không thể được xây dựng bằng cách sao chép hay phục dựng nguyên trạng những giá trị truyền thống. Dẫn lại quan điểm của GS Hoàng Đạo Kính, PGS.TS.KTS Vũ Hồng Cương cho rằng cách tiếp cận ấy có thể dẫn đến một nền kiến trúc - nội thất "xơ xác hóa", chỉ giữ lại hình thức mà thiếu sức sống của thời đại. 

Điều cần thiết là tiếp thu có chọn lọc những thành tựu về công nghệ, vật liệu và tư duy thiết kế của thế giới, đồng thời phát huy những giá trị nội tại để tạo nên các không gian phù hợp với khí hậu, văn hóa và lối sống của người Việt.

Nhưng để làm được điều đó, thị trường cũng cần những điều kiện tương ứng. Một trong những rào cản lớn nhất hiện nay là tình trạng "thiếu trong cái thừa". Người tiêu dùng có rất nhiều lựa chọn về vật liệu nhập khẩu, từ gạch Ý, Tây Ban Nha đến các bề mặt gỗ mô phỏng sồi hay óc chó. Điều còn thiếu lại là những vật liệu mang chất cảm Việt được nghiên cứu, thiết kế và công nghiệp hóa một cách bài bản để có thể hiện diện rộng rãi trong đời sống.

Ông cũng nhấn mạnh rằng, bản sắc quốc gia không thể được tạo nên chỉ bằng một tuyên ngôn hay một công trình tiêu biểu. Đó là kết quả của quá trình tích lũy lâu dài từ vô số thực hành cá nhân. Chỉ khi ngày càng nhiều nhà thiết kế, doanh nghiệp và chủ nhà cùng kiên trì theo đuổi tư duy bản địa, xã hội mới dần chắt lọc và hình thành một ngôn ngữ kiến trúc – nội thất mang bản sắc Việt.

Ba lời khuyên dành cho gia chủ

Từ những quan sát trong nhiều năm làm nghề, PGS.TS.KTS Vũ Hồng Cương đưa ra ba gợi ý dành cho những người đang chuẩn bị xây dựng tổ ấm của mình. Điều đầu tiên là hãy làm nhà cho chính mình. Gia chủ cần xác định rõ nhu cầu, thói quen sinh hoạt và lối sống của gia đình để xây dựng đề bài thiết kế, thay vì chạy theo hình thức hay những gì người khác đánh giá là đẹp.

Một công trình đẹp cần phù hợp với khí hậu và nếp sống bản địa (Thiết kế: DTI - Ảnh: Khoi Nguyen, Cao Hoa).

Tiếp theo là lựa chọn đúng người đồng hành. Theo ông, một đơn vị tư vấn phù hợp quyết định tới 70-80% thành công của công trình. Mối quan hệ giữa kiến trúc sư và gia chủ không nên chỉ là bên đặt hàng và bên thực hiện, mà là mối quan hệ "đồng tác giả", để ngôi nhà vừa mang dấu ấn sáng tạo của người thiết kế, vừa phản ánh được cá tính và nhu cầu của người sử dụng.

Cuối cùng là đầu tư đúng trọng tâm. Trên thế giới, việc dành ngân sách cho nội thất cao hơn, thậm chí gấp rưỡi hoặc gấp đôi phần xây dựng thô là điều khá phổ biến. Theo ông, đây không phải khoản chi xa xỉ mà là sự đầu tư trực tiếp cho chất lượng sống trong nhiều năm sau đó.

Vai trò của nội thất nên đứng ở đâu?

Khép lại cuộc trò chuyện trong tập 12 Podcast Trend+ với câu hỏi xuyên suốt "vai trò của nội thất nên đứng ở đâu?", PGS.TS.KTS Vũ Hồng Cương khẳng định: Nội thất giữ vị trí trung tâm trong việc kiến tạo chất lượng sống. Không nên tách kiến trúc và nội thất thành hai công đoạn độc lập, bởi cả hai cần được giải quyết đồng thời ngay từ những bước đầu của quá trình thiết kế.

Ông cũng nhắc lại quan điểm của kiến trúc sư Frank Lloyd Wright: Kiến trúc phải phát triển từ bên trong ra bên ngoài và hài hòa với môi trường xung quanh. Theo PGS.TS.KTS Vũ Hồng Cương, đây là tư duy đặc biệt phù hợp với Việt Nam hiện nay.

"Điều đáng mừng là trong nhiều đồ án ông tham gia chấm giải gần đây, cách tiếp cận ấy đã bắt đầu xuất hiện. Công trình được khởi nguồn từ chính địa điểm và con người sẽ sống trong đó, tôn trọng vật liệu bản địa, thích ứng với khí hậu và gìn giữ các giá trị văn hóa. Đó cũng là những tín hiệu cho thấy bản sắc Việt đang dần được định hình rõ nét hơn trong kiến trúc và không gian sống đương đại", PGS.TS.KTS chia sẻ.