Già hóa dân số và khoảng trống trong thiết kế nhà ở

Một buổi tối cuối tuần, anh Minh (45 tuổi, Hà Nội) ngồi xem lại camera trong căn hộ của bố mẹ ở quê. Mẹ anh năm nay 72 tuổi, bố 76 tuổi, vẫn ở riêng trong một ngôi nhà tại quê rộng hơn 70m². Mọi thứ tưởng như quen thuộc bỗng trở nên đáng lo: Lối đi vướng ghế đôn thấp, nhà vệ sinh lát gạch men bóng, phòng ngủ thiếu đèn dẫn hướng ban đêm.

Sử dụng các loại thảm chống trượt hoặc sàn gỗ có độ ma sát cao để tăng cường ma sát giữa bàn chân và sàn nhà, giúp giảm nguy cơ trượt chân đối với người cao tuổi.

"Bố mẹ nói vẫn ổn, nhưng mình không thể đợi đến khi có sự cố mới sửa nhà", anh Minh chia sẻ. Thay vì đón bố mẹ lên sống cùng, anh chọn phương án cải tạo căn hộ cũ - để ông bà được ở lại không gian quen thuộc nhưng an toàn và tiện nghi hơn.

Theo dữ liệu của Cục Thống kê, trong cơ cấu dân số Việt Nam năm 2025, tỷ trọng nhóm dân số già (từ 60 tuổi trở lên) tăng từ 14% lên 14,5% dân số và tiếp tục gia tăng nhanh tại các quận nội thành - nơi phần lớn chung cư được thiết kế theo tiêu chuẩn cho người trưởng thành khỏe mạnh, chưa tính đến sự suy giảm thị lực, thăng bằng và phản xạ theo tuổi tác.

Khảo sát 20 công trình nhà ở đô thị (nghiên cứu tại TP.HCM) cho thấy: Chỉ 25% có tay vịn tại khu vực nguy cơ cao. 70% nhà vệ sinh không có tay vịn hỗ trợ. 90% sử dụng gạch men trơn bóng trong WC.

Chỉ 35% không gian đạt mức chiếu sáng tối thiểu theo khuyến nghị WHO (300 lux ở phòng sinh hoạt, 150 lux ở khu vệ sinh). Dù khảo sát tại TP.HCM, nhưng thực trạng này không xa lạ với Hà Nội - nơi nhiều chung cư xây dựng sau năm 2015 vẫn thiếu chiếu sáng phân tầng, lối đi dưới 90cm, phòng ngủ không có thiết bị hỗ trợ. Những con số này phản ánh khoảng cách rõ rệt giữa lý thuyết thiết kế tiếp cận và thực tế nhà ở dân dụng.

Theo các chuyên gia lão khoa, khoảng 30 - 40% ca nhập viện do người cao tuổi té ngã xảy ra trong chính ngôi nhà của họ, chủ yếu tại WC, hành lang và cầu thang - những rủi ro hoàn toàn có thể phòng tránh nếu được tính toán ngay từ thiết kế.

Cải tạo không gian - nhưng giữ lại cảm xúc

Ban đầu, anh Minh chỉ nghĩ đơn giản là "làm cho an toàn hơn". Nhưng khi làm việc với KTS Hoàng Lam, anh nhận ra cải tạo nhà cho bố mẹ không chỉ là lắp thêm tay vịn.

KTS Hoàng Lam phân tích: "Thiết kế cho người cao tuổi phải dựa trên nguyên lý thiết kế phổ quát - tổ chức lại không gian để thích ứng với quá trình lão hóa, nhưng không khiến họ cảm thấy mình trở thành đối tượng đặc biệt".

Với căn hộ này, nhóm thiết kế đề xuất: Mở rộng lối đi tối thiểu 90cm, loại bỏ thảm rời và vật cản. Điều chỉnh chiều cao giường về 45-50cm để dễ đứng lên, ngồi xuống.

Nhà vệ sinh lắp đặt hệ thống tay vịn được bố trí ở gần bồn cầu giúp đảm bảo an toàn cho người cao tuổi khi sử dụng.

Nhà vệ sinh là nơi dễ xảy ra tai nạn nhất trong nhà, đặc biệt với người lớn tuổi. Vì vậy, thay gạch sàn trơn bóng bằng loại có độ nhám chống trượt (mức R11) là một điều chỉnh nhỏ nhưng rất đáng giá.

Khi sàn ướt, bề mặt gạch vẫn đủ độ bám để không bị trượt ngã bất. Nâng bồn cầu lên 45 - 48cm, lắp tay vịn hai bên cao 70 - 75cm.

Ngoài việc bố trí ánh sáng chung cho căn hộ, nên bổ sung hệ chiếu sáng theo từng lớp: Đèn trần cho ánh sáng tổng thể, đèn hắt hoặc đèn tường để giảm bóng đổ, và đặc biệt là đèn cảm biến dọc lối đi.

Vào ban đêm, những đèn này chỉ cần mức sáng dịu nhẹ (khoảng 50 - 100 lux), tương đương ánh sáng của một hành lang hoặc đèn ngủ.

Mức sáng này đủ để người lớn tuổi nhìn rõ đường đi khi thức dậy mà không bị chói mắt, không làm rối loạn giấc ngủ.

Bên cạnh đó, khu bếp cũng nên điều chỉnh để phù hợp với tầm với tự nhiên. Mặt bàn bếp có thể hạ xuống khoảng 80 - 85cm để không phải cúi quá thấp hoặc nhón người khi nấu nướng. Các thiết bị và kệ thường xuyên sử dụng nên đặt trong tầm cao dưới 130cm, trong khoảng với tay thoải mái, không cần leo ghế hay vươn quá tầm, giúp giảm nguy cơ té ngã.

Song song với đó, nhóm thiết kế giữ lại những yếu tố quen thuộc: bộ bàn ghế gỗ cũ, góc ban công trồng hoa, tủ sách nhỏ cạnh cửa sổ. Phòng ngủ được bố trí gần nhà vệ sinh hơn nhưng vẫn đảm bảo sự riêng tư và yên tĩnh.

"Không gian phải giúp họ sống an toàn hơn, nhưng vẫn thấy mình là chủ nhân của ngôi nhà," KTS Hoàng Lam nhấn mạnh.

Chủ động thích ứng với già hóa dân số

Thực tế cho thấy, phần lớn gia đình chỉ nghĩ đến cải tạo nhà sau khi đã có tai nạn. Trong khi đó, các chuyên gia khuyến nghị nên điều chỉnh sớm, khi người cao tuổi còn đủ khả năng thích nghi với thay đổi.

Câu chuyện của anh Minh vì thế không chỉ là sửa một căn hộ. Đó là lựa chọn giữ cho bố mẹ được sống độc lập trong chính không gian quen thuộc - nơi mỗi buổi sáng vẫn có tiếng ấm nước reo, mỗi chiều vẫn có mùi trà thoảng từ ban công.

"Khi còn khỏe, bố mẹ muốn tự làm mọi việc. Mình chỉ giúp không gian ấy bớt nguy hiểm đi thôi", anh Minh nói.

Trong bối cảnh già hóa dân số diễn ra nhanh, cải tạo nhà ở cho người cao tuổi không còn là việc riêng của từng gia đình. Đó là cách xã hội chuẩn bị cho tương lai - nơi tiện nghi, an toàn và cảm xúc phải song hành trong từng m2 không gian sống.