Giữ hồn cốt di sản không gian hồ Gươm

Điều quan trọng là làm rõ hơn những giá trị vốn có và bổ sung giá trị mới một cách phù hợp.

Người dân góp ý cho không gian đặc biệt

Những ngày này, tại các điểm lấy ý kiến cho quy hoạch hồ Gươm và phụ cận, nhiều người dân chăm chú xem bản đồ, phối cảnh, trao đổi về những thay đổi dự kiến. Người góp ý trực tiếp, người quét mã QR để gửi ý kiến trực tuyến về không gian gắn bó với nhiều thế hệ người Hà Nội.

Chị Lê Thu Trang (trú phố Hàng Muối, phường Hoàn Kiếm) chia sẻ: "Tôi rất đồng tình với việc công khai quy hoạch để người dân nắm được thông tin. Việc chỉnh trang là cần thiết, vừa làm đẹp diện mạo Thủ đô, vừa tăng sức hấp dẫn đối với du khách".

Còn với bà Nguyễn Thị Kim Anh (phố Trần Quốc Toản, phường Cửa Nam, Hà Nội), điều bà quan tâm không chỉ là hồ Gươm sau chỉnh trang sẽ rộng, đẹp hơn, mà những giá trị đã gắn bó với nhiều thế hệ người Hà Nội sẽ được gìn giữ ra sao.

"Tôi mong hồ Gươm được chỉnh trang đẹp hơn, rộng rãi hơn, nhưng những nét cổ kính, thân thuộc vẫn được gìn giữ. Bởi chính những điều đó làm nên một hồ Gươm rất riêng trong lòng người Hà Nội", bà Kim Anh chia sẻ.

Theo UBND TP Hà Nội, từ ngày 7 - 26/9, thành phố lấy ý kiến cộng đồng về Điều chỉnh cục bộ Quy hoạch phân khu đô thị H1-1B, khu vực hồ Gươm và phụ cận, tỷ lệ 1/2.000 và một phần Quy hoạch phân khu đô thị H1-1C, tỷ lệ 1/2.000, kết hợp giải pháp Quy hoạch chi tiết tỷ lệ 1/500. Phạm vi nghiên cứu khoảng 65,89ha, thuộc phường Hoàn Kiếm và Cửa Nam.

Đồ án định hướng cải tạo, chỉnh trang, tái thiết, mở rộng không gian công cộng chủ yếu về phía Bắc và phía Đông; đồng thời nghiên cứu tái cấu trúc một số khu vực, công trình hiện hữu...

Cân nhắc ý tưởng "Khải hoàn môn"

Một trong những đề xuất nhận được nhiều sự quan tâm trong phương án quy hoạch là ý tưởng xây dựng "Khải hoàn môn" tại khu vực phía Bắc hồ Gươm. Công trình dự kiến cao khoảng 36m, gồm hai khối đứng lấy cảm hứng từ hình tượng cánh chim hạc, tạo trục nhìn hướng ra hồ và Tháp Rùa.

Theo TS. KTS Phan Đăng Sơn, Chủ tịch Hội Kiến trúc sư Việt Nam, ý tưởng "Khải hoàn môn" có thể xem xét, nhưng cần hết sức thận trọng. Nếu muốn khai thác hình tượng "cổng vào thành phố", cần nghiên cứu trong mối quan hệ với hệ thống cửa ngõ lịch sử của Hà Nội hơn là đặt một "cổng" ngay tại lõi trung tâm.

Theo ông Sơn, bản thân tên gọi và ý nghĩa của công trình cũng cần được luận giải rõ. "Khải hoàn môn" gắn với truyền thống kiến trúc phương Tây và ý nghĩa vinh danh chiến thắng, trong khi hồ Gươm mang thông điệp tinh thần về hòa bình, gắn với tích "trả lại gươm báu - giã từ chiến tranh".

Do đó, nếu tiếp tục nghiên cứu ý tưởng này, cần làm rõ cơ sở lịch sử, văn hóa và ý nghĩa của biểu tượng; đồng thời cân nhắc kỹ quy mô, tỷ lệ để công trình không lấn át cảnh quan hồ Gươm.

Theo PGS. TS Lưu Đức Hải, Viện trưởng Viện Nghiên cứu đô thị và Phát triển hạ tầng, nếu hiểu "Khải hoàn môn" theo nghĩa hẹp là một công trình kiểu phương Tây, thì việc xây dựng tại đây không thực sự cần thiết. Nếu Hà Nội muốn có thêm một công trình biểu tượng, cần tìm một hình thức kiến trúc phù hợp với lịch sử, văn hóa và bản sắc của Thủ đô, thay vì sao chép một mô hình có sẵn.

Ông Hải cũng đề nghị cân nhắc tên gọi "Khải hoàn môn". Tên gọi này chưa thực sự tương thích với lịch sử, văn hóa của khu vực hồ Gươm và tinh thần của không gian Đông Kinh Nghĩa Thục. Nếu cần một biểu tượng mới, cả tên gọi và kiến trúc cần được nghiên cứu kỹ, có thể lựa chọn thông qua thi tuyển phương án.

Trong khi đó, TS. KTS Nguyễn Minh Đức cho rằng, hồ Gươm cùng Tháp Rùa, Tháp Bút, đền Ngọc Sơn, cầu Thê Húc đã tạo thành hệ thống biểu tượng đặc trưng. Vì vậy, công trình mới nếu xuất hiện cần đóng vai trò hỗ trợ, thay vì cạnh tranh với những biểu tượng đã được lịch sử định hình.

"Trước khi bàn sâu hơn về hình thức kiến trúc, cần trả lời ba vấn đề: công trình có thực sự cần thiết hay không; mang ý nghĩa lịch sử, văn hóa gì; và sẽ đảm nhiệm chức năng nào trong không gian hồ Gươm?", ông Đức nêu quan điểm.

Ứng xử linh hoạt giữa bảo tồn và cải tạo

Không chỉ công trình "Khải hoàn môn", việc tái cấu trúc một số khu vực, nghiên cứu hạ giải công trình hiện hữu, mở thêm quảng trường, không gian công cộng và gợi lại dấu tích chùa Báo Ân cũng đặt ra yêu cầu ứng xử thận trọng với những lớp lịch sử quanh hồ Gươm.

TS. KTS Phan Đăng Sơn cho rằng, quy hoạch không nên hướng tới một cuộc tái cấu trúc cứng rắn để tạo ra một Hồ Gươm hoàn toàn mới. Giá trị khu vực này được tạo nên từ sự tích tụ của nhiều thời kỳ lịch sử, kiến trúc, cảnh quan và ký ức đô thị. Vì vậy, cần ứng xử linh hoạt giữa bảo tồn, cải tạo, tái sử dụng và xây dựng mới.

Với định hướng hình thành thêm quảng trường, công viên và không gian công cộng, cần tránh quan niệm "càng nhiều khoảng trống càng tốt". Phá bỏ quá nhiều công trình để tạo quảng trường có thể làm thay đổi cấu trúc không gian, các tuyến phố, trục nhìn và những lớp lịch sử đã hình thành. Kiến trúc cũ và mới cần có sự "đối thoại", xen cài và cộng sinh.

Với ý tưởng gợi lại dấu tích chùa Báo Ân, TS. KTS Phan Đăng Sơn cho rằng, nên thực hiện theo hướng gợi mở, không phục dựng nguyên trạng. Giá trị lớn ở đây không nhất thiết nằm ở việc phục dựng hoàn toàn một công trình đã mất, mà ở việc khôi phục ký ức địa điểm, tổ chức lại không gian và các hướng nhìn để làm sống lại mối quan hệ giữa khu vực chùa Báo Ân lịch sử với hồ Gươm.

TS. KTS Nguyễn Minh Đức cũng cho rằng, bảo tồn hồ Gươm không thể chỉ dừng ở giữ lại một số công trình riêng lẻ, mà phải bảo vệ cấu trúc không gian, cảnh quan, hành lang thị giác và mối quan hệ giữa các công trình.

Theo ông, một công trình hiện hữu không nên chỉ được đánh giá bằng tiêu chí "đẹp hay không đẹp". Có những công trình đã gắn với lịch sử phát triển của thành phố và ký ức của nhiều thế hệ, vì vậy cần được nhìn nhận như một "nơi chốn" trước khi quyết định giữ lại, cải tạo hay thay thế.