Ngôi nhà - Thành trì riêng tư giữa đô thị xô bồ

Sự ô nhiễm vô hình trong đô thị

Sống giữa một đô thị lớn đồng nghĩa với việc con người phải thích nghi với nhiều dạng ô nhiễm. Bên cạnh khói bụi, còn có những tác động ít được gọi tên nhưng hiện diện gần như suốt ngày.

KTS Trần Lê Quốc Bình, Giám đốc Qbi Corp và Host Mỹ Lan trong tập 7 Podcast Trend+

Theo KTS Trần Lê Quốc Bình, Giám đốc Qbi Corp, đó là ô nhiễm thị giác từ mật độ ánh sáng, biển hiệu ngày càng dày đặc; ô nhiễm tiếng ồn từ giao thông, công trình xây dựng và các hoạt động sinh hoạt; cùng ô nhiễm thông tin khi mạng xã hội và những thiết bị luôn kết nối khiến con người khó có được một khoảng thời gian thực sự tách khỏi thế giới bên ngoài.

Những tác động ấy không dừng lại ở đường phố. Chúng theo con người trở về nhà, qua cửa sổ, ban công, những bức tường mỏng của căn hộ và cả màn hình điện thoại. Khi đó, ngôi nhà vốn được kỳ vọng là khoảng nghỉ sau một ngày dài lại tiếp tục phải tiếp nhận những kích thích từ môi trường xung quanh.

Tại các đô thị lớn, vấn đề này càng ngày càng nghiêm trọng. Mật độ cư trú tăng lên, khoảng cách giữa các công trình thu hẹp, chung cư trở thành dạng nhà ở phổ biến và nhiều gia đình cùng chia sẻ những không gian chung. Kiến trúc vì thế cần tìm những cách tạo khoảng riêng tinh tế hơn.

Theo KTS Trần Lê Quốc Bình, riêng tư không đồng nghĩa với việc đóng kín không gian bằng bốn bức tường. Cảm giác riêng tư còn được tạo nên bởi những khoảng chuyển tiếp giữa không gian chung và không gian riêng. Một hành lang, hàng hiên, khe sáng, bình phong, sân trong hay giếng trời đều có thể tạo ra một quãng nghỉ, cho phép ánh sáng, âm thanh và tầm nhìn được phân lớp.

Nhờ đó, không gian có thêm một lớp chuyển tiếp để giảm bớt tác động từ bên ngoài. Kiến trúc truyền thống Việt Nam vốn có nhiều kinh nghiệm với cách tổ chức này. Một hàng hiên trước cửa, bình phong giữa gian phòng hay khoảng sân trong giữa các khối nhà đều tạo ra khoảng cách riêng tư vừa đủ mà không cắt đứt sự kết nối.

Những khoảng đệm riêng tư trong nhà ở hiện đại (công trình Ác Nhơn cốc. Thiết kế: Qbi Corp. Ảnh: Quang Trần).

Những giải pháp tìm lại sự riêng tư

Trò chuyện với Host Mỹ Lan trong tập 7 Podcast Trend+, KTS Trần Lê Quốc Bình đề cập tới những giải pháp tìm lại sự riêng tư cho nhà ở đô thị. Với tiếng ồn, các mảng tường tiếp giáp nguồn âm có thể được xử lý bằng vật liệu tiêu âm. Khi có điều kiện cải tạo, lớp hút âm phía sau trần hoặc những khe hở được bố trí phù hợp có thể hạn chế âm thanh dội ngược.

Tuy nhiên, theo KTS Quốc Bình, xử lý tiếng ồn không nhất thiết đồng nghĩa với việc làm cho không gian hoàn toàn im lặng. Anh nhắc tới một cách tiếp cận từng được sử dụng ở nhiều quốc gia châu Á, đó là tạo ra những âm thanh dễ chịu để cân bằng tạp âm đô thị. 

Tiếng nước chảy, tiếng chuông gió hay âm thanh róc rách từ hồ cá có thể trở thành điểm tập trung của thính giác, giúp người ở giảm chú ý tới những tiếng động khó chịu bên ngoài.

Với ô nhiễm ánh sáng, việc điều chỉnh có phần chủ động hơn nhờ công nghệ chiếu sáng hiện nay. Người sử dụng có thể lựa chọn nhiệt độ màu phù hợp với từng thời điểm trong ngày, sử dụng ánh sáng trắng khi cần tập trung và chuyển sang ánh sáng ấm khi nghỉ ngơi. 

Cách điều chỉnh này giúp không gian dễ chịu hơn, đồng thời hỗ trợ cơ thể duy trì trạng thái thư giãn vào cuối ngày.

Nhắc đến tác phẩm văn học "Ca ngợi bóng tối" của tiểu thuyết gia nổi tiếng của Nhật Bản Tanizaki Junichiro, KTS Trần Lê Quốc Bình đồng thời đề cập đến vai trò của bóng tối. 

"Trong một ngôi nhà được chiếu sáng quá mức, bóng tối thường bị xem như phần cần loại bỏ. Nhưng nếu được kiểm soát hợp lý, những vùng tối tạo chiều sâu cho không gian và khiến ánh sáng trở nên có nhịp điệu hơn", KTS Quốc Bình bày tỏ.

Một nghịch lý khác cũng được KTS đặt ra là muốn có không gian riêng, trước hết cần có không gian chung đủ an toàn và thân thuộc. Các thành viên có thể nhìn thấy nhau, biết rằng những người thân vẫn hiện diện, sau đó mới thoải mái lui về góc riêng. 

Riêng tư vì vậy không phải sự tách biệt tuyệt đối. Nó được hình thành từ một trạng thái cân bằng giữa gần gũi và khoảng cách, giữa những kết nối chung và sự yên tĩnh riêng tư.

Tìm riêng tư trong sự kết nối chung (Thiết kế: Qbi Corp. Ảnh: Quang Trần).

Khi ngôi nhà mang dấu ấn riêng của người ở

KTS Trần Lê Quốc Bình kể lại một vở kịch Nga từng xem từ nhỏ, trong đó nhân vật chính vô tình bước vào nhầm một căn hộ vào đêm Noel vì các căn hộ trong cùng khu đều giống nhau.

Nhiều năm sau, anh bắt gặp cảm giác tương tự khi bước vào những dự án căn hộ mới. Những không gian được hoàn thiện theo cùng một công thức. Có thể đẹp và tiện dụng, nhưng khi thiếu dấu ấn của người ở, chúng trở nên khó phân biệt.

Câu chuyện ấy cho thấy riêng tư còn có một lớp nghĩa khác, đó là quyền được nhận diện cá tính của riêng mình. Một ngôi nhà không cần cầu kỳ, phô trương, nhưng cần có những chi tiết khiến người sống trong đó nhận ra mình và được là chính mình. 

Với KTS Trần Lê Quốc Bình, đây cũng chính là một "thành trì" bảo vệ tính riêng của mỗi người giữa môi trường sống ngày càng đồng dạng.

Từ câu chuyện của từng căn hộ, vấn đề dần mở rộng thành câu hỏi về chất lượng sống của cả đô thị. Theo KTS Trần Lê Quốc Bình, sự tĩnh lặng không nên trở thành một trải nghiệm xa xỉ chỉ dành cho những người có khả năng chi trả cao. 

Trên thế giới, một số khu nghỉ dưỡng biệt lập có thể bán sự yên tĩnh với mức giá lên tới hàng nghìn USD mỗi đêm. Nhưng trong đời sống thành thị, quyền được nghỉ ngơi trong một môi trường dễ chịu và riêng tư cần được nhìn nhận như một nhu cầu chính đáng của cộng đồng.

Điều đó trước hết được hình thành từ cách mỗi người ứng xử với những không gian dùng chung. Không lấn chiếm ban công, không để tủ giày ngoài hành lang hay hạn chế tiếng động vào giờ nghỉ đều là những hành động nhỏ nhưng góp phần duy trì sự dễ chịu cho những người sống xung quanh.

Ở quy mô lớn hơn, chất lượng này còn phụ thuộc vào cách thành phố tổ chức cây xanh, công viên, khoảng cách giữa các công trình và những không gian sinh hoạt phù hợp với từng nhóm cư dân.

Khi những yếu tố ấy được tính đến ngay từ khâu quy hoạch và thiết kế, nhu cầu về một khoảng lặng không còn là bài toán mỗi gia đình phải tự giải quyết trong bốn bức tường. Đó trở thành một tiêu chí gắn với chất lượng của môi trường sống.

Từ những dạng ô nhiễm vô hình đến câu chuyện về khoảng đệm, ánh sáng, âm thanh và dấu ấn cá nhân, tập 7 Podcast Trend+ mở ra một cách nhìn rộng hơn về riêng tư trong nhà ở hiện đại. Một ngôi nhà không cần tách con người khỏi cộng đồng để tạo ra khoảng riêng. 

"Điều quan trọng là tạo được sự cân bằng để mỗi người có thể kết nối khi muốn, lùi lại khi cần và vẫn cảm thấy mình đang sống trong một không gian thuộc về chính mình", Trần Lê Quốc Bình bày tỏ.