Con khuyết tật, cha mẹ có được xếp diện ưu tiên mua nhà ở xã hội?

Cần phân biệt rõ giữa đối tượng được hưởng chính sách và đối tượng được ưu tiên

Gia đình chị Nguyễn Thị Vân (Hà Nội) nhiều năm sống trong căn nhà chật hẹp, điều kiện sinh hoạt gặp nhiều khó khăn khi phải chăm sóc con bị khuyết tật. 

Chị băn khoăn không biết pháp luật hiện hành có quy định cha mẹ của người khuyết tật được hưởng thứ tự ưu tiên khi mua nhà ở xã hội hay không.

"Nghị định 100/2024/NĐ-CP được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 54/2026/NĐ-CP quy định về thứ tự ưu tiên mua nhà ở xã hội. Gia đình tôi có con là người khuyết tật. Vậy khi làm hồ sơ mua nhà ở xã hội, cha mẹ của người khuyết tật có thuộc nhóm đối tượng được ưu tiên hay không?", chị Vân hỏi.

Trả lời vấn đề trên, đại diện Bộ Xây dựng cho biết: Tại điểm đ khoản 1 Điều 79 Luật Nhà ở năm 2023 quy định nguyên tắc thực hiện chính sách hỗ trợ về nhà ở xã hội như sau: "Trường hợp một đối tượng được hưởng nhiều chính sách hỗ trợ khác nhau thì được hưởng một chính sách hỗ trợ mức cao nhất; trường hợp các đối tượng có cùng tiêu chuẩn và điều kiện thì thực hiện hỗ trợ theo thứ tự ưu tiên trước đối với: Người có công với cách mạng, thân nhân liệt sĩ, người khuyết tật, người được bố trí tái định cư theo hình thức mua, thuê mua nhà ở xã hội, nữ giới".

Theo quy định nêu trên, người khuyết tật thuộc nhóm đối tượng được ưu tiên khi xét duyệt mua, thuê mua nhà ở xã hội. 

Tuy nhiên, pháp luật về nhà ở hiện hành chỉ quy định ưu tiên đối với chính người khuyết tật, không quy định cha mẹ hoặc người thân của người khuyết tật được hưởng thứ tự ưu tiên này. 

Do đó, trường hợp cha hoặc mẹ đứng tên hồ sơ mua nhà ở xã hội thì việc có con là người khuyết tật không làm phát sinh quyền ưu tiên trong quá trình xét duyệt. Hồ sơ vẫn được xem xét theo các điều kiện và tiêu chí chung quy định đối với người mua nhà ở xã hội.

Trao đổi với phóng viên Báo Xây dựng, chuyên gia pháp lý Nguyễn Việt Hưng, Giám đốc Công ty Luật Việt Hưng cũng có những phân tích chuyên sâu dưới góc độ pháp luật và chính sách an sinh xã hội. 

Theo ông Nguyễn Việt Hưng, để trả lời chính xác câu hỏi của chị Nguyễn Thị Vân, trước hết cần hiểu đúng cấu trúc pháp lý của Luật Nhà ở 2023.

Ông Hưng cho biết, hiện nay nhiều người dân đang nhầm lẫn giữa hai khái niệm hoàn toàn khác nhau gồm: Đối tượng được hưởng chính sách hỗ trợ về nhà ở xã hội; Đối tượng được ưu tiên khi xét duyệt hồ sơ nhà ở xã hội.

Theo Điều 76 Luật Nhà ở 2023, Nhà nước quy định 12 nhóm đối tượng được hưởng chính sách hỗ trợ về nhà ở xã hội, bao gồm người có công với cách mạng, hộ nghèo, hộ cận nghèo, người thu nhập thấp tại khu vực đô thị, công nhân, người lao động, cán bộ, công chức, viên chức, lực lượng vũ trang và một số nhóm đối tượng khác.

Đáng chú ý, Điều 76 không quy định "hộ gia đình có người khuyết tật" là một nhóm đối tượng độc lập được hưởng chính sách nhà ở xã hội.

"Điều này có nghĩa rằng người khuyết tật hoặc gia đình có người khuyết tật muốn được mua nhà ở xã hội vẫn phải thuộc một trong các nhóm đối tượng được quy định tại Điều 76 và đồng thời đáp ứng các điều kiện về nhà ở, thu nhập theo Điều 78 Luật Nhà ở 2023", ông Hưng phân tích.

Sau khi đáp ứng đầy đủ điều kiện để được tham gia xét duyệt, cơ quan có thẩm quyền mới áp dụng cơ chế ưu tiên theo quy định tại Điều 79 Luật Nhà ở 2023.

Người khuyết tật thuộc diện ưu tiên, cha mẹ không được áp dụng mặc nhiên

Theo điểm đ khoản 1 Điều 79 Luật Nhà ở 2023 đã nêu, quan điểm của ông Hưng như sau: Đây là quy định về thứ tự ưu tiên xét duyệt trong trường hợp các hồ sơ cùng đáp ứng tiêu chuẩn và điều kiện theo quy định của pháp luật.

Điểm cần lưu ý là điều luật chỉ quy định ưu tiên đối với "người khuyết tật" mà không quy định ưu tiên đối với "cha mẹ của người khuyết tật", "người giám hộ của người khuyết tật" hoặc "hộ gia đình có người khuyết tật".

Theo nguyên tắc áp dụng pháp luật hành chính, cơ quan Nhà nước chỉ được thực hiện trong phạm vi luật cho phép. Do đó, không thể suy diễn hoặc mở rộng đối tượng ưu tiên ngoài những trường hợp được Luật Nhà ở quy định.

"Vì vậy, trường hợp cha hoặc mẹ là người đứng tên hồ sơ mua nhà ở xã hội thì việc có con là người khuyết tật hiện nay không làm phát sinh quyền ưu tiên trong quá trình xét duyệt. Đây cũng là nội dung Bộ Xây dựng đã trả lời chính thức đối với công dân", ông Hưng cho biết.

Trả lời câu hỏi của Báo Xây dựng về việc người khuyết tật là thành viên trong hộ gia đình nhưng không phải người đứng tên hồ sơ thì có được xem xét hoàn cảnh đặc thù hay không, ông Hưng cho rằng cần nhìn nhận vấn đề trên cả hai góc độ pháp lý và chính sách.

Về mặt pháp lý, hệ thống pháp luật hiện hành chưa có quy định nào cho phép chuyển quyền ưu tiên từ người khuyết tật sang cha mẹ hoặc thành viên khác trong hộ gia đình.

Điều đó có nghĩa rằng nếu người đứng tên hồ sơ không thuộc nhóm đối tượng được ưu tiên theo điểm đ khoản 1 Điều 79 Luật Nhà ở 2023 thì việc trong gia đình có người khuyết tật hiện chưa phải là căn cứ pháp lý để được cộng điểm, nâng thứ tự xét duyệt hoặc áp dụng cơ chế ưu tiên riêng.

Tuy nhiên, theo ông Hưng, nếu nhìn rộng hơn trong hệ thống pháp luật Việt Nam thì có thể thấy chính sách đối với người khuyết tật không chỉ hướng tới bản thân người khuyết tật mà còn hướng tới việc bảo đảm môi trường sống phù hợp cho họ.

Cụ thể, Điều 4 Luật Người khuyết tật năm 2010 quy định Nhà nước có chính sách tạo điều kiện để người khuyết tật thực hiện quyền bình đẳng về chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội; hỗ trợ người khuyết tật hòa nhập cộng đồng; bảo đảm tiếp cận công trình xây dựng, nhà ở, giao thông và các dịch vụ xã hội.

Bên cạnh đó, Điều 39 Luật Người khuyết tật năm 2010 cũng quy định nhà chung cư, công trình công cộng phải bảo đảm điều kiện tiếp cận đối với người khuyết tật.

"Điều này cho thấy tư duy của pháp luật hiện đại không chỉ là hỗ trợ cá nhân người khuyết tật mà còn là tạo dựng môi trường sống phù hợp để người khuyết tật có thể sinh hoạt, học tập và hòa nhập xã hội một cách bình đẳng", ông Hưng nhận định.

Tuy nhiên, mặc dù tinh thần của Luật Người khuyết tật là như vậy, nhưng trong lĩnh vực nhà ở xã hội hiện nay vẫn chưa có quy định cụ thể cho phép cơ quan xét duyệt đánh giá hoàn cảnh đặc thù của hộ gia đình có người khuyết tật để áp dụng cơ chế ưu tiên riêng.

Theo ông Hưng, đây chính là khoảng trống chính sách đáng được quan tâm trong quá trình hoàn thiện pháp luật về nhà ở xã hội.

Thực tiễn cho thấy phần lớn người khuyết tật nặng, người khuyết tật đặc biệt nặng hoặc trẻ em khuyết tật không phải là người trực tiếp đứng tên hồ sơ mua nhà ở xã hội.

Người đứng tên hồ sơ trên thực tế thường là cha mẹ hoặc người giám hộ hợp pháp.

Trong khi đó, chính các gia đình này mới là những chủ thể đang trực tiếp gánh chịu áp lực rất lớn về kinh tế, chăm sóc và điều kiện sinh hoạt.

Theo ông Hưng, nhiều gia đình có người khuyết tật thường phải đối mặt đồng thời với ba nhóm khó khăn lớn.

Thứ nhất là áp lực về thu nhập. Không ít trường hợp cha hoặc mẹ phải giảm thời gian lao động hoặc nghỉ việc để trực tiếp chăm sóc con khuyết tật.

Thứ hai là áp lực về chi phí. Ngoài các chi phí sinh hoạt thông thường, gia đình còn phải chi trả các khoản phục hồi chức năng, điều trị y tế, giáo dục chuyên biệt, thiết bị hỗ trợ và chăm sóc dài hạn.

Thứ ba là áp lực về nhà ở. Người khuyết tật thường cần không gian sống có khả năng tiếp cận tốt hơn như lối đi dành cho xe lăn, nhà vệ sinh cải tạo phù hợp hoặc các thiết kế hỗ trợ vận động.

"Nếu chỉ đánh giá hồ sơ dựa trên người đứng tên mà chưa xem xét đầy đủ hoàn cảnh của hộ gia đình thì nhiều trường hợp có nhu cầu nhà ở rất cấp thiết vẫn chưa được phản ánh đầy đủ trong cơ chế ưu tiên hiện nay", ông Hưng phân tích.

Nghiên cứu cơ chế ưu tiên đối với hộ gia đình có người khuyết tật

Đồng quan điểm, luật sư Phạm Văn Tuấn, Công ty Luật Hà Chi (Đoàn Luật sư TP Hà Nội) cho rằng, cơ quan có thẩm quyền nên nghiên cứu bổ sung cơ chế ưu tiên phù hợp đối với hộ gia đình đang trực tiếp chăm sóc người khuyết tật nặng hoặc người khuyết tật đặc biệt nặng khi tiếp cận nhà ở xã hội.

Theo ông Tuấn, đề xuất này phù hợp với chủ trương bảo đảm an sinh xã hội của Nhà nước và tinh thần của Điều 59 Hiến pháp năm 2013, theo đó Nhà nước có chính sách trợ giúp người khuyết tật, tạo điều kiện để công dân thụ hưởng phúc lợi xã hội và có chỗ ở.

Bên cạnh đó, Điều 5 Luật Người khuyết tật năm 2010 cũng xác định nguyên tắc bảo đảm quyền và tạo điều kiện để người khuyết tật hòa nhập cộng đồng, ổn định cuộc sống.

Ông Tuấn cho rằng, hiện nay pháp luật chỉ ưu tiên đối với chính người khuyết tật khi xét duyệt nhà ở xã hội, chưa có cơ chế ưu tiên đối với hộ gia đình đang trực tiếp nuôi dưỡng, chăm sóc họ. 

Trong khi đó, thực tế cho thấy các gia đình này thường phải gánh thêm nhiều chi phí chăm sóc, phục hồi chức năng và sinh hoạt.

"Việc nghiên cứu bổ sung cơ chế ưu tiên phù hợp cho hộ gia đình đang trực tiếp chăm sóc người khuyết tật nặng hoặc đặc biệt nặng sẽ góp phần bảo đảm chính sách nhà ở xã hội đi đúng mục tiêu an sinh, hỗ trợ đúng đối tượng có nhu cầu thực sự và thể hiện rõ hơn tính nhân văn của pháp luật Việt Nam", ông Tuấn nhận định.